ADVERTISEMENT:

 
 

Nnḓu ya Vho Ratombo ye ya kwashiwa, hu tshi ambiwa zwauri vho fhaṱa vha songo tevhedza nḓila dza mulayoni u wana vhune ha mavu e vha fhaṱa khao. Tsifanyiso tsho bveledzwa.

Vha ha Nthabala vha khou pomoka Vho Sambo uri vha khou dzhia mavu avho

 

Tshiṱori nga: Kaizer Nengovhela. Ṱhalutshedzo nga: Khathutshelo Raliphaswa.

Khuḓano nga ha mavu ye ya sia ho kwashwa nnḓu yo bvisela khaga zwauri hu na khuḓano khulu ine ina minwaha i kati. Khuḓano iyi ndi nga ha vhune ha mavu nauri ndi nnyi are na pfanelo yau khwaṱhisedza ṱhanziela dzau nea vhathu mavu au fhaṱa khao (PTO).

Nga ṅwedzi wa Lambamai nwaha uno, nyanḓadza mafhungo ya Limpopo Mirror yo vhiga nga ha zwe zwa bvelela kha Vho Russell Ratombo, vhane vha dzula kusini kwa Komati tsini na Vleifontein. Nnḓu ya Vho Ratombo yo kwashiwa, hu tshi ambiwa zwauri vho fhaṱa kha mavu ane vho a wana hu songo tevhedzwa maga o fanelaho a mulayo. Vho Ratombo vhovha vho bvisela khagala zwauri vho renga mavu ayo nga ṅwaha wa gidimbili-sumbe ubva kha mufumakadzi vhane vha dzula Nzhelele he vha vha badela masheleni a paḓaho zwigidi zwa sumbe wa dzi rannda.

Muthu vhe vhavha vha khou pomokwa uvha ntende khau kwasha nnḓu ya Vho Ratombo ndi mukoma vhe vha tou ḓi khetha, Vho Patrick Sambo. Kha nyambedzano navho nga murahu ha tshiwo, Vho Sambo vho amba zwauri ndi vhone vhane vha vha na maanḓa na vhuḓifhinduleli hau ṋea vhathu mavu na ṱhanziela dza thendelo yau fhaṱa. Vho amba zwauri Vho Ratombo vho balelwa u bvisela khagala ṱhanziela iyo hone vha balelwa u ri ṋea zwidodombedzwa zwa mufumakadzi vhe vha renga mavu khavho.

Vho Sambo, vho hanedza zwauri ndi vhone vhe vha bvisa ndaela yauri hu kwashiwe nnḓu ya Vho Ratombo, vhari vhadzulapo vho tou dzhia tsheo vhone vhane nga hone u vhona u anda ha zwiito zwa vhugevhenga kha muvhundu wavho.

Nga murahu hau anḓadzwa ha tshiṱori itsho kha gurannḓa ya Limpopo Mirror nga ḽa fumi-ṱahe Lambamai, Vho Ratombo vho ḓou dalela nnḓu dza Limpopo Mirror vho fara ṱhanziela ya PTO ye ya bveledzwa nga vha khoro ya musanda ya Hanthabalala. Vho amba zwauri fhethu he vha fhaṱa hone nnḓu yavho ndi Muananzhele Phase II, hune ha wela fhasi ha ndango ya khoro ya Hanthabalala.

Vha tshifarwa nyambedzano navho nga lutingo, Vhamusanda Vho Samuel Maduwa, vhane vha vha mudzulatshidulo wa khoro ya Hanthabalala, vho amba zwauri vhukhakhi vhu fanela u hweswa Vho Patrick Sambo. Vhari vho dzhia nḓila ya mulayo u tandulula mulandu uyu wau kwasha ndaka ya Vho Ratombo. Vho Maduwa vho kaidza nga ha zwiito zwau dzhia masheleni nga nḓila ya vhufhura nga tshigwada tsha vhathu vha Vho Sambo, vhari vha khou vhila vhune ha mavu ane avha a musanda wa Hanthabalala.

Vho Maduwa vho engedza zwauri fhethu he Vho Sambo vhari vha mukoma hone ho ṅwaliswa na vha muhasho wa vhulangi, nzulele ya vhathu, na sialala wa Limpopo (CoGHSTA) fhasi ha Muananzhele Phase II. Vho thudzela kule zwine Vho Sambo ha khou amba zwauri mavu ayo o ṅwaliswa sa kusi kwa Komati na vha masipala wapo wa Makhado.

Khuḓano iyi ya u kwashiwa ha ndaka zwi siho mulayoni ndi khuḓano ine ya khou bvela phanḓa, uya nga Vho Maduwa. “Nga murahu ha u vha kaidza, vhathu vhane mavu asi avho lwa mulayo vho ḓou thoma u fhaṱa hanefho. Havha vhathu vho vhidziwa zwauri vha imise mishumo yavho yoṱhe ine vha khou ita, fhedzi vha hana vha tshi isa phanḓa,” vha amba. Vho vha kaidza zwauri vha khoro ya musanda vha ḓo lwa na vhathu vhane avhaho mulayoni vha tshi lwela mavu a vhomakhulukuku wavho.

Vho Sambo vha tshi fhindula vho amba zwauri mavu aya ndi a vhomakhulukuku wavho. Vho pomoka vha khoro ya ha Nthabalala uri ndi vhone vhane vha khou dzula kha mavu ane asi avho. “Fhethu hune ha ḓivhiwa nga Hanthabalala ndi muvhundu une wovha u wa ha Sambo hu sa athu ḓa muvhuso wa tshiṱalula we wa hu dzhia kha rine vha hu nea vhorabulasi. Ri khou sedzana na nḓila nnhzi dzau dzhiulula mavu ashu murahu uri huvhe na mulalo nau pfesesana, hune vhathu vha ḓo dzula zwavhuḓi vhe na mulalo husina vhathu vhane vha ḓa ngau lwela maanḓa,” vha amba.

Vho Sambo vho amba zwauri avhango swika kha mavu aya nga nḓila isiho mulayoni. “Ro tou vhuya kha mavu a vhomakhulukuku washu. Fhethu afha hu na tswayo nnzhi dzine dza khwaṱhisedza zwauri ndi lushaka lwashu lwe lwa thoma u dzula hafha,” vha amba.

Vho Sambo vho pomoka vha khoro ya musanda wa Hanthabalala uri vha khou shumisa milayo ya muvhuso wa tshiṱalula. Vho vhudzisesa nga ha u vhuyedzedzwa ha mavu. “Naa vho dalela fhethu afha vha sedzulusa na vhuṱanzi vhune ha sumbedza zwauri na ngoho aya ndi mavu avho?” vha amba.

Mabambiri a masipala wa Makhado ha sumbedzi nga ha kusi kwa Komati, hune Vho Sambo vhari vha mukoma hone. Mapa u sumbedza nga a kusi kwa Muananzhele fhedzi, hune havha tsini na Hamaila na Vleifontein.

Muambeli wa CoGHSTA, Vho Mbulaheni Mamidza, vho amba zwauri uya nga zwidodombedzwa zwine vha vha nazwo, mavu aya ndi a khoro ya musanda wa Hanthabalala. Ahuna zwidodombedzwa nga ha kusi kwa Komati.

Kha bugu dza ḓivhazwakale, hu ambiwa nga ha u dzula ha lushaka lwa vhathu vha ha Nthabalala. Inṅwe ya bugu dzine dza ṱhonifhiwa nga ha ḓivhazwakale ya Vhavenda ndi bugu ya “The Copper Miners of Musina,” ya ya thoma u anḓadzwa nga nwaha wa 1940. Vhasedzulusi vho amba zwauri: “Vho Makhado vhovha vhe na vhakomana vhanzhi sa izwi Vhamusanda vha kale vhovha vhe na vhaṱanuni vhanzhi. Vharathu na vhakomana avho vho ḓou ya fhethu hunzhi hau fhambana uri vha lange mivhundu iyo ye vhavha vho ṋeiwa nga mune wavho. Vho Nthabalala vho ḓou neiwa kusi kwa Vari (hure tsini na Fort Edward) he havha hu ha mme avho Vho Maemu. ”.

Na mimepe ine ya ya murahu kha minwaha ya 1860s, ye ya kuvhanganiwa nga Vho Joao Albasin, i sumbedza zwauri vhupo uho ndi ha vha ha Nthabalala. Musi vhahulisei vha Swiss vha tshi swika kha vhupo uho nga minwaha ya 1870s, vho ḓi amba nga ha vha lushaka lwa ha Nthabalala.

 

Date:17 May 2024

By: Kaizer Nengovhela

Kaizer Nengovhela started writing stories for Limpopo Mirror in 2000. Prior to that he had a five year stint at Phala-Phala FM as sports presenter. In 2005 Kaizer received an award from the province's premier as Best Sports Presenter. The same year he was also nominated as Best Sports Reporter by the Makhado Municipality. Kaizer was awarded the Mathatha Tsedu award in 2014.

Read: 242

 

ADVERTISEMENT

 

ADVERTISEMENT:

ADVERTISEMENT:

 

Recent Articles

ADVERTISEMENT